eşek dikeni

Eşek Dikeni Bitkisi Nedir?

Onopordum illyricum L.

Halk arasın da Kangal, Deli kenker, Deve dikeni, Gengel, Boğa dikeni, At dikeni, Kalagan, Kaluğan, Ağzıkara, Topuz, Kerti otu, Dikenkökü isimlerle de bilinir.

Kimileri için bir benzetmedir kenger. Ege’nin bazı yörelerinde sivri dilli kişilere ‘kenker’ denir. Bodrum’da ‘et girmeyen eve kenker girer’ derler. Kengerin ne kadar kıymetli bir besin olduğunu ifade eder bu söz. Nasıl olmasın, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da kökleri ve gövdesi gibi tohumları da yenir. Kışlık yiyecek olarak saklanır, tohumlarından kahve yapılır. Bitkisinin kökleri  öz su diş ve diş eti hastalıklarında kullanılan sakıza dönüşür. sakızını çiğnemek istiyorsanız kökünden çıkaracak, kök kısmına derince bir kesik atıp çıkan sütü toplayacak, taşların üzerine koyup Güneşte bekleteceksiniz. Sütü yoğunlaşıp sakıza dönüştüğünde yuvarlayıp su içinde bekleteceksiniz. Sonra çiğneyin şifa bulun.

Faydaları Neler?

Eşek Dikeni, Boyu genelde bir metreyi aşmaz. Mor çiçekleri size enginarın çiçeklenmiş halini hatırlatacaktır, tohuma kaçtığı dönemde ki mor püsküllü halini. Anadolu’da pek çok farklı coğrafyada yetiştiği için mevsimi Ekim ayından Mayıs ayına kadar uzar, daha sonra iyice kartlaşır, dikenlerini sivriltir. Tohumları Şifacılıkta kullanılır bu tohumlar, özellikle karaciğer hastalıklarında çok faydalıdır.

Nasıl Kullanılır?

Egeliler ille de kuzu etiyle pişirmeyi sever. Bodrum’da hiç et kullanmadan nohutlu pişirenler de vardır, bildiğiniz nohut yemeği gibi. İşte size İzmir’den bir tarif: Yarım kilo eşek dikeni ne iki yüz elli gram kuzu eti oranıyla pişiriyor. İzmirli hanımlar, evdekiler bol etli seviyorlarsa bol, az etli seviyorlarsa az koyun etini. Önce güzelce ayıklayıp yıkayacak, ufak ufak doğrayacaksınız. Eti zeytin yağında biraz kavurduktan sonra suyunu çekene kadar pişirecek, eşek dikeni ni ekleyeceksiniz. Bir bardak da su koyun. Kısık ateşte iyice pişirdikten sonra bir çorba kaşığı unu yarım limonun suyuyla çırpın, yemeğin suyundan biraz alıp sulandırın ve yavaş yavaş yemeğin ortasına dökün. Karıştırıp kaynamaya bırakın ve ateşten alıp servis edin.

Divriği’de eşek dikeni kıymalı, soğanlı pişirilir, pişmeye yakın biraz bulgur ya da pirinç atar hanımlar. Eğinliler ilkbahar gelip ortaya çıktığında toplar, ayıklayıp iplere dizerek kurutur, sonra da kavurma ve barbunya ile pişirirler. Sadece soğanla kavurdukları da olur. Elazığ’da birkaç tane ışkın ve biraz da kıyma konur eşek dikeni yemeğine. Önce soğanlar yağda pembeleştirilir, ardından kıymayla biraz pişirildikten sonra salça, ayıklanıp doğranmış eşek dikeni ve ışkın eklenir, suyu da konup kısık ateşte pişirilir.

Gaziantep’te “etli eşek dikeni tavası”, Malatya’da ayıklanmış dallarından yoğurtlama, salata ve kavurma hazırlanır, Urfa’da “eşek dikeni aşı”, “yumurtalı eşek dikeni”, “eşek dikenli bulgur pilavı” ve “kelle eşek dikeni” pişirilir. Kelle eşek dikeni için ayıklanıp yıkanan bitki iki veya üç parçaya bölünür, suda bekletilmiş nohut döğme ile haşlanır, eşek dikeni ilavesiyle 5-10 dakika daha pişirildikten sonra soğanlar yağda kavrulur, sarımsak, salça, karabiber ve pul biber eklenip 2-3 bardak su ile pişirilir, eşek dikenli karışımla buluşturulup birkaç taşım daha kaynatılır ve sıcak olarak servis edilir. Bitlis’te “eşek dikenli bulgur pilavı”, Niğde’de parça etli aşı yapılır.

Eşek Dikeni Hikayesi

Bugün seninle mutfağa gireceğiz, dedi. Hiç itiraz istemem. Mutfağa girip dolma yapacağız. Canım mutfakta olmak istemiyordu. Hava gezme havası, kır havası. Hem bu mevsimde ne dolması yapacağız ki. Mis gibi yaz biberleri çıkmamış, patlıcan desen o da yok. Sarma demedi ki, dolma dedi. Sarma olsa elbet körpe asma yaprağı bulurduk bir yerlerden. Olmadı ebegümeci, labada… “Peki,” dedim, “madem öyle istedin.” O önden, ben arkadan mutfağa girdik. Hiç değilse bahar havası dolsun içeriye diye pencereyi açtım. Camın önündeki fesleğenler bile merakla içeriyi süzdüler, gerçekten, kendi gözlerimle gördüm. Mutfak masasının üzerinde pirinç kavanozu, yeşillik demetleri, birkaç da kuru soğan vardı. “Abla sen şaşırdın galiba, dolma yapacağız diye beni çağırdın, ortada ne biber var, ne patlıcan. Neyi dolduracağız?” “İlahi kız,” dedi, “kenker dolması yapacağız.

Alay etme benimle dercesine bakmışım yüzüne, ciddileşti. “İnanmadın galiba bana?” Bakışım öyle şaşkındı ki, “inan inan, tadınca sen de bayılacaksın,” dedi. Başımı salladım, lavabonun kenarında süzülmekte olan kenker saplarını getirdim. Daha önce de görmüştüm kenkeri. Ablam arada alıp etlisini pişirirdi ya dolmasının yapıldığını ilk defa duyuyordum. Kenkerler uzunca saplıydı. Dikenli kısımları ayıklanmış, sadece ortadaki köke tutunmuş uzun sapları kalmıştı.

Önce bir kapta dolmanın harcını hazırladı. Pirinci yıkayıp koydu, yeşillikleri incecik doğradı, soğanı rendeledi. “Dolmanın baharatı her evde farklı olur. Bilirsin annem kuru nane, tuz ve karabiberden başka şey koymaz,” dedi. Dalların ortasını açtı, kayık yapar gibi üsttekileri alta doğru iteledi, yatağa yatırır gibi sol elinin avucuna aldı uzunlamasına, harçtan bir kaşık koydu kök kısmına. Dalları hafifçe sıkıştırdı, uç kısımlarını da pirinçler akmasın diye güzelce kapattı. O dolmayı tutarken ben de makara ipliğiyle güzelce sardım ve bağladım. Hepsini bu şekilde hazırladıktan sonra yayvan, bir tencereye dizdik, üzerine tuz serpip zeytinyağı gezdirdik, üzerini geçmeyecek kadar su koyup bir tabak kapattık.

Dolmalar pişerken sepsulu kahve yaptım ablama. Biz kahvelerimizi içerken dolma da pişti. Biraz soğuttuk. Ardından ablam bir kasede unu sulandırıp içine bir yumurtanın sarısını koydu, iyice çırptı. Kızartma tavasını çıkardığında yine şaşırdım. “Abla bir de kızartma mi yapacaksın?”. demişim şaşkınlıkla, “eniştem gelmek üzeredir.” “Dur, sabret biraz” dedi. Tavaya yağ koydu, dolmaları birer birer yumurtalı karışıma bulayıp kızgın yağa attı. Her iki tarafını da bir güzel kızartıp kağıt peçetenin üzerine aldı. “Hadi kız sofrayı kur, enişten gelmek üzeredir.” O sırada kapı çaldı, eniştem içeri girer girmez kokuyu duyup. “hanım, sonunda yaptın mı bizim kenker dolmasınn sen çok yaşa” diyerek ablama sarıldı. Ne güzel şeymis kenker dolması. Tadını hiç unutmadım.

eşek dikeni iki metre boylanır
eşek dikeni iki metre boylanır
eşek dikeni bitkisi tohuma dönmüş
eşek dikeni bitkisi tohuma dönmüş
eşek dikeni yemeği
eşek dikeni yemeği