haşhaş bitkisi
Haşhaş Bitkisi Nedir? Papaver somniferum Halk arasında, Afyon haşhaşı, Haşeş, Haşgeş, Afiyan (Afyon) isimleriyle de bilinir. Haşhaş bitkisi, yüzlerce yıldır Anadolu topraklarında yetişir, şifa olur, aş olur, yağ olur. Anadolu'nun kimi bölgelerinde köylünün ana geçim kaynağı. Ancak özel izinle, kontrollü olarak üretilir. Bir tarlaya ekilecekse önce tarlanın sulanması, “tava” gelmesi gerek. Sonra tohum “saçılır”. Bu [...]

Haşhaş Bitkisi Nedir?

Papaver somniferum

Halk arasında, Afyon haşhaşı, Haşeş, Haşgeş, Afiyan (Afyon) isimleriyle de bilinir.

Haşhaş bitkisi, yüzlerce yıldır Anadolu topraklarında yetişir, şifa olur, aş olur, yağ olur. Anadolu’nun kimi bölgelerinde köylünün ana geçim kaynağı. Ancak özel izinle, kontrollü olarak üretilir. Bir tarlaya ekilecekse önce tarlanın sulanması, “tava” gelmesi gerek. Sonra tohum “saçılır”. Bu iş özel beceri ister. Tohum az serpilirse seyrek, çok serpilirse sık olur. Hoş sık olduğunda seyreltmek için ki sık olduğunda seyreltmek için kimini söker, salatalık ot olarak pazara getirirler.

Ne güzel olur salatası. Körpecik, çıtır çıtır bir ot olur. Tatlı mı tatlı. Bu işlem Mart ayında yapılır, yani ilk çapada. İkinci çapa ise Nisan-Mayıs aylarında. Sonrasını zaten biliyorsunuz, güzelliğiyle büyüler görenleri. Yazın güneşin altında olgunlaşıp rengi koyulaşan “kelle”leri koparılır. Buna “haşhaş kırma” denir. Güneşin altında kırılıp elenen haşhaş satılır, eve gelir kaynağı olur. Kalanın bir kısmından yağ çıkarılır, bu yağda kızaran hamur işleri bir başka güzel olur. Tohum olarak ayrılanlar ise sofralara bin bir şekilde gelir. Her şeyiyle işe yarar. İçi boşalıp tohumlardan arındırıldığında hayvanlara yem olur. Nasıl da güçlenir hayvanlar bu yemi yedikçe.

Haşhaş Bitkisi Yağı Nasıl Çıkarılır?

Dilerseniz gitgide tüketimi azalan yağının nasıl çıkarıldığını anlatalım: Yağ için imalathaneye getirilen haşhaşlar ateş üzerine konmuş bir saca dökülür ve arada karıştırılarak kavrulur. Soğuyan haşhaşlar elle çevrilen bir ezme makinesinden geçirilir ve kıl torbalara konur. Sıra sıkma makinesindedir. Baskıyla ezilen tohumların yağı oluktan geçip tenekelere doldurulur. Torbada kalan ezmeye “küspe”denir, sıcakken birazı yenir, kalanı ise hayvan yemi olarak değerlendirilir. Bu yağ kızartmalarda kullanılmanın yanı sıra öksürük kesici ve kabızlığı gidericidir, sadece bedeni değil, saçları da besler.

Haşhaş Bitkisi Nasıl Kullanılır?

Yeşil yapraklarından salata yapıldığını biliyormusunuz? Afyon’dan Antalya’ya kadar yayılmıştır yapraklarının ünü. Baharda Antalya pazarlarına gelir. Soluk yeşil, uzun, hafif tırtıklıdır yaprakları. Pek gevrektir. Nasıl mı hazırlanır salatası? Afyon’da güzelce yıkayıp marul gibi doğrar, doğranmış kuru soğan ve domatesle karıştırırlar. Üzerine limon suyu, zeytinyağı, tuz. Daha zengin bir salata isterseniz taze otlarla (maydanoz, dereotu, nane, taze soğan) zenginleştirebilir, süslemek için haşlanmış yumurta veya zeytin koyabilirsiniz. Tek başına olduğu gibi, diğer otlarla birlikte de yenebilir.

Tohumlarından ise pek çok şekilde yararlanılır. Antalya’nın İbradı ilçesinde “haşhaşlı kek’e girer, yine Antalya’nın köylerinde ekmek hamuruyla yapılan bir tür çöreğe, “leğen kömbesi’ne lezzet verir. Malatya’nın köy ve ilçelerinde “kömme” denen kömbenin arasına, soğanla kavrulup “dolma köftesi’ne konur, sütlü bir tür yassı ekmek olan “bilik” ve “bastık”a (dut pestili) serpilir. Afyon, belki de adını aldığı bitkiden en çok yararlanılan ildir. “Haşhaşlı pide”, “haşhaşlı börek”, “bükme”, haşhaş yağında kızartılan, içine de haşhaş konan “cızdırma”, “katmer”, haşhaş ezmesiyle yapılan “lokul”, “öğme”… Öğme hazır ekmek hamurundan yapılan bir ekmek.

Bir ekmeklik hamur alabilirseniz herhangi bir ekmek fırınından, evde haşhaş tohumunuz ve karbonat da varsa işiniz çok kolay. Ekmek hamuruna bir çay kaşığı karbonat ve 1 çay bardağı haşhaş koyup yeniden yoğuruyor, bir tepsiye ekmek gibi yayıyor, üzerine haşhaş serpip çiziyor, fırında pişiriyorsunuz. Yine Afyon’da, içine bir su bardağı haşhaş konarak (fırında kavrulup taşta ezildikten sonra) yapılan bulgur pilavına da “haşhaşlı pilav” deniyor. Bu iş için haşhaşın yetiştiği yerlerde hazır olarak satılan “haşhaş ezmesi” (veya sürtmesi) de satın alınabilir.

Burdur da haşhaşın çok kullanıldığı illerimizden. Eskiden özellikle kızartmalar haşhaş.yağıyla yapılırmış, ancak sonraları ağır gelmeye başladığından kullanılmaz olmuş. Burdur’un “haşhaş helvası” pek meşhur. Bu leziz, ancak yapımı zahmetli helvanın tarifi şöyle: Önce (iki su bardağı) haşhaş kavruluyor. Yanmayacak şekilde kaynatılıp ağdalaştırılmış pekmeze (iki su bardağı) ekleniyor. İyice karıştırıldıktan sonra unlanmış tepsiye dökülüyor. Soğuyunca haşhaş sürtme taşına parça parça alınıp taşla dövülüyor, elle parmak şekli verilip yeniyor. Tahmin edeceğiniz gibi kolay bir iş değil bu, ancak taşla vurulduğu için haşhaşlar iyice eziliyor ve nefis bir lezzet çıkıyor ortaya.

Haşhaş helvası özellikle ağır misafire yapılıyor, yemek sonrasında ikram etmek üzere. Haşhaş helvası yapıldığında tereyağlı sade bulgur pilavı pişirmek adetten. Yanına da Burdur’un meşhur turşularından. Helva yapılacağı zaman çokça yapılıp bir kısmı kaldırılıyor ve kışın akşam gezmesine gelen misafirlere birkaç tane ikram ediliyor, tabi diğer ikramların yanında. Afyon’un haşhaş helvası Burdur’unkinden farklı olarak şeker şurubuyla yapılıyor. Son olarak Burdur kahvaltılarında yeri olan bir lezzeti, “haşgeşli ekmek”i anlatalım: Önceden mayaladığınız hamuru yufka halinde açın, dövülmüş, sürtülmüş ve şekerlenmiş haşhaşı sıvı yağla karıştırıp inceltin ve yufkanın üzerine yayın. Yufkayı yuvarladıktan sonra katlayıp tepsiye alın. Aynı şekilde tüm yufkaları hazırlayıp tepsiye dizdikten sonra fırında pişirin ve afiyetle yiyin.

Haşhaş Bitkisi Hikayesi

Bahar geldi mi Anadolu’da gezmeyi severim. Hele de Mayıs ayı geldi mi atlarım arabama, Burdur, Afyon, Kütahya, Eskişehir civarlarına gider, soluğu haşhaş tarlalarının oralarda alırım. Morlu beyazlı, dalga dalga olur tarlalar. Kimi tarlada sadece beyaz çiçeklisi olur, kimisinde mor. Laleye benzer çiçekleri. Tepelerde nasıl da salınırlar. Onlar kadar güzel çiçek gördüm mü bilmiyorum, ki çiçek ticareti yapıyorum. İşim gücüm seraları dolaşıp kesme çiçek almak. Başka ülkelere, çiçek fuarlarına, mezatlarına da gitmişliğim var. Yüzlerce, belki binlerce tür çiçek gördüm ama hiç biri bende haşhaş çiçeğinin uyandırdığı duyguyu uyandırmadı.

Bazen bu gezilerde haşhaş yetiştiren köylüleri ziyaret eder, sundukları haşhaşlı lokumları, gözlemeleri afiyetle yer, bir kez daha şükrederim bu topraklarda doğduğuma. Bana çocukken haşhaş tarlalarında dolaşmalarını, haşhaşlı anılarını anlatırlar. Afyonu alınmış, kurumuş haşhaş kafalarının tohumlarına bayılırlarmış. Bir şekilde deler, tohumlarını avuçlarına boşaltır ve ağızlarına atarlarmış. Bazen gözlerimi kapatır, çocukluğumu o köylerden birinde geçirdiğimi hayal ederim. Sanki onlardan biriymişim gibi, haşhaşın dilimi hafifçe yakan tadını hissederim.